Wat is denken?



We kunnen verschillende vormen van denken onderscheiden. Een aantal voorbeelden:

 - Intuïtief denken heeft betrekking op inzichten of principes die onmiddellijk evident zijn, waarvan de waarheid niet met behulp van argumenten kan worden bewezen, maar die veeleer een bepaalde gedachtengang mogelijk maken. Voorbeelden van intuïtieve inzichten zijn:

  • Doe het goede en vermijd het kwade (een ethische intuïtie)
  • Alle mensen zijn gelijkwaardig (een politiek-filosofische intuïtie)
  • Elke verandering heeft een oorzaak (een epistemologische intuïtie)
  • Een lichaam neemt ruimte in (een ontologische intuïtie)
  •  - Discursief denken daarentegen heeft betrekking op het opbouwen van een logisch consistente gedachtengang. Een voorbeeld van een stelling die argumentatie (discursieve onderbouwing) behoeft is:
  • Democratie is beter (rechtvaardiger) dan aristocratie
  • Het vertrekpunt van de argumentatie zal vermoedelijk worden gevormd door de intuïtie dat alle mensen gelijkwaardig zijn.

     - Terwijl discursief denken de vorm heeft van een monoloog, heeft dialectisch denken het karakter van een dialoog. Een bepaalde positie wordt kritisch ondervraagd vanuit een andere positie, en omgekeerd. Het vertrekpunt wordt gevormd door strijdige intuïties of hypothesen. Deze wijze van denken had Plato's voorkeur. Later zal de filosoof Hegel de stelling uitwerken dat niet alleen het denken, maar ook de realteit een dialectische structuur heeft en opgebouwd is uit drie momenten: these, anti-these en synthese. Bijvoorbeeld:

  • Mensen zijn ongelijk (these)
  • Mensen zijn gelijk (antithese)
  • Mensen zijn in bepaalde opzichten (vanuit juridisch perspectief) gelijk, in andere opzichten (bijvoorbeeld in termen van intelligentie) ongelijk
  • Of, in termen van opeenvolgende politieke stelsels:
  • Aristocratie (these)
  • Directe democratie (anti-these)
  • Representatieve democratie (synthese)
  •  - Meditatief denken ten slotte is een vorm van denken die telkens weer terugkeert bij een bepaalde vraag of stelling. Het gaat om het voortdurend hernemen van datgene wat overdacht moet worden.